سر خط خبرها:
اختصاصی «فکرشهر»

ایران و اروپا و مکانیزم ماشه (snapback) 

مصطفی زارعی*

فکرشهر نشست پانزدهم آذرماه کمیسیون مشترک برجام در حالی در وین برگزار شد که ایران به دنبال توازن بخشی به حقوق و تکالیف مندرج در این توافق بین‌المللی است. آمریکا به کارشکنی‌های خود ادامه می‌دهد و اروپا هم کماکان در پی گفتاردرمانی است. نشست کمیسیون مشترک برجام قرار است در روز ششم دسامبر (۱۵ آذر) با حضور معاونین وزرای خارجه  ایران و کشورهای ۱+۴ برگزار ‌شد. این نشست‌ها هر سه ماه یک بار، برای بررسی روند اجرای برجام و رسیدگی به شکایات طرفین تشکیل می‌شود.
به گزارش «فکرشهر»، پس از اجرای گام چهارم کاهش تعهدات ایران در فردو، فرانسه، بریتانیا، آلمان و اتحادیه اروپا از ایران خواستند تا در خلاف مسیر کاهش تعهدات خود گام بردارد و اعلام کردند در صورت ادامه روند کاهش تعهدات برجامی از سوی ایران، یکی از سازوکارهای حل اختلاف موجود در برجام دوباره اعمال شدنی و تحریم‌های سازمان ملل بازگشتنی است. برخی معتقدند که این بیانیه زمزمه مرگ برجام را با فعال شدن مکانیسم ماشه مطرح کرده است. 

 مکانیسم ماشه چیست؟
«مکانیسم ماشه» یا همان «اسنپ‌بک» که این روزها از سوی اروپایی‌ها به کرات استفاده می‌شود، سازوکار حل و فصل اختلافات در برجام یا به‌عبارت دیگر ساز و کار بازگشت تحریم‌های شورای امنیت ذیل قطعنامه‌های پیش از 2231 است. 
مکانیسم حل اختلاف پیش بینی شده در برجام اینگونه است که اگر یکی از طرف‌های برجام به این جمع‌بندی برسد که طرف دیگر به تعهدات ذکر شده در این توافق پایبند نیست، می‌تواند به کمیسیون مشترک شکایت کند. این کمیسیون، در چارچوب برجام و برای نظارت بر اجرای این توافق تاسیس شده است. اگر ظرف ۳۵ روز، شکایت آنگونه که شاکی می‌خواهد حل نشود، شاکی می‌تواند موضوع حل نشده را به عنوان دلیلی برای توقف اجرای تعهدات برجام در نظر بگیرد و به شورای امنیت سازمان ملل اطلاع دهد که موضوع حل نشده، متضمن عدم اجرای چشمگیر است. پس از آن، شورای امنیت ۳۰ روز وقت دارد تا درباره استمرار تعلیق تحریم‌ها یا بازگرداندن آن‌ها قطعنامه صادر کند.
اگر در این مدت، شورای امنیت نتواند در این خصوص قطعنامه صادر کند، تمام تحریم‌های شورای امنیت سازمان ملل که قبل از برجام برقرار شده بودند، به طور اتوماتیک بازمی‌گردند. به این سازوکار، مکانیسم ماشه (Snapback) یا بازگشت سریع تحریم‌ها هم می‌گویند. نکته مهم این سازوکار این است که بازگشت تحریم‌ها، قابل وتو نیست.
البته بسیاری از تحلیلگران معتقدند که اروپا تا زمانی که مسائلی مانند استیضاح دونالد ترامپ رییس جمهوری آمریکا و انتخابات ریاست جمهوری سال آینده در این کشور روشن نشود مسئله فعال شدن مکانیسم ماشه اساسا در دستور کار آلمان، فرانسه و انگلستان نیست.
باید گفت که عدم اجرای تعهدات برجامی توسط اروپا و تحریم‌های همه جانبه آمریکا که نتیجه آن برهم خوردن توازن و تعادل در این توافق بین المللی شده است، ایران را به اتخاذ راهبرد مقاومت فعال واداشت. راهبردی که بعد از حدود یک سال صبر استراتژیک در قبال این بدعهدی‌ها و عدم انتفاع ایران از مزایای برجام در پیش گرفته شد.
باید اینچنین گفت که مسئله هسته‌ای ایران در موقعیتی بحرانی قرار گرفته است. چین با دیگر طرف‌های برجام، در زمینه حمایت از اجرای این توافق تعاملی نزدیک دارد. ما در نشست مشترک آتی برجام شرکت خواهیم کرد. چین بر این باور است که اجرای موثر برجام، تنها راه کارآمد برای کاهش تنش‌های پیرامون مسئله هسته‌ای ایران است. باید  امیدوار باشیم که این نشست به تحکیم اتفاق نظر در زمینه حمایت از برجام، حل کردن مسائل اجرایی از طریق رایزنی و جست‌وجوی ابزارهای موثرتر اجرایی به ویژه در راستای برقراری دوباره تعاول حقوق و تعهدات تمام طرف‌ها [در برجام] منتهی شود.
 در هر صورت نشست پانزدهم آذرماه کمیسیون مشترک برجام در شرایطی برگزار می شود که ایران گام چهارم کاهش تعهدات خود را برداشته و از سانتریفیوژهای جدید رونمایی کرده و از سوی دیگر مایک پمپئو وزیر امور خارجه آمریکا اعلام کرده است که واشنگتن معافیت‌های هسته‌ای مربوط به سایت فردو را لغو می‌کند و این تصمیم از  ۱۵ دسامبر ۲۰۱۹ (۲۴ آذرماه) اجرا می‌شود. در این میان تغییر مدیر کل سازمان بین المللی انرژی اتمی و جایگزینی جوزف بورل با فدریکا موگرینی به عنوان نماینده عالی سیاست خارجی اتحادیه اروپا هم مولفه‌هایی هستند که نباید از نظر دور داشته شوند.
 هرچند انتظار نمی‌رود با تغییر نماینده سیاست خارجی اتحادیه اروپا و سازمان بین المللی انرژی اتمی اتفاق خاصی درخصوص برجام رخ دهد. با این حال  ایران در میز مذاکراتی برجام طلبکار است و این طرف‌های مقابل هستند که باید پاسخگوی بدعهدی و بی عملی خود  در حفظ این توافق بین المللی باشند.
مقامات اروپا تاکنون چندین بار ایران را به خروج از برجام تهدید کرده‌اند اما تحلیلگران معتقدند اروپا هیچ گاه از برجام خارج نخواهد شد، مگر آن که قبل از آن جمهوری اسلامی ایران از آن خارج شود. اروپا می‌خواهد ایران و آمریکا را مقصر مرگ توافق هسته‌ای قلمداد کند. با این وجود تا همین جا هم‌ اروپا برای حفظ برجام گام جدی و موثری برنداشته و منفعلانه نظاره گر اقدامات مخرب آمریکا برای از بین بردن این توافق بوده است.

مکانیسم ماشه مورد ادعای غرب در برجام از نگاه مفاد برجام
مواد 36 و 37 برجام به موضوع نقض عهد طرفین در اجرای برجام  و موضوعات اختلافی بر می گردد. بر اساس متن برجام هر یک از اعضای گروه 1+5 به تنهایی می تواند ظرف مدت 75 روز همه تحریم های ایران را بازگرداند بدین شکل که یکی از اعضا (مثلا فرانسه) ادعا می کند که ایران  به صورت مخفیانه در حال ساخت سلاح هسته ای است. این ادعا نیاز به هیچ گونه دلیل و مستندی ندارد. بعد از این ادعا ظرف مدت 15 روز کمیته ای مشترک از کارشناسان (در سطح معاونین وزرا) موضوع را فی مابین حل می کنند! در صورتی که کشور شاکی قانع نشود (هیچ گونه داوری در کار نیست) موضوع ظرف مدت 15 روز در اجلاس وزیران امورخارجه 7 کشور بررسی می شود. اگر طرفین قانع شوند که نقض فاحش برجام رخ نداده موضوع فیصله پیدا می کند ولی اگر کشور شاکی به هر دلیلی بر ادعای خود اصرار بورزد که نقض فاحش برجام صورت گرفته است (باز هم داوری در کار نیست) موضوع به شورای 3 نفره ای متشکل از کشور شاکی، ایران و یک عضو مستقل ارجاع داده می شود و این شورای 3 نفره بیانیه غیر الزام آوری را صادر می کنند. بعد از اجلاس شورای 3 نفره ظرف مدت 30 روز اگر قطعنامه ای صادر نشود و ادامه لغو و یا تعلیق تحریم ها را تمدید نکند همه تحریم های قبلی باز می گردد.
همانگونه که ملاحظه می شود  طی این فرآیند تنها با یک ادعای بدون دلیل و اصرار بر این ادعا هر یک از اعضا می تواند تحریم ها را بازگرداند و در گام آخر نیز تلاش دیپلماتیک ایران برای صدور قطعنامه تمدید تحریم ها با توجه به حق وتوی پنج کشور عضو دائم سازمان ملل بی نتیجه خواهد ماند مثلا  فرانسه یا آمریکا که مدعی نقض فاحش برجام شده اند قطعنامه تمدید، تعلیق یا لغو تحریم ها را وتو می کنند و به این ترتیب هر یک از این پنج کشور به تنهایی می توانند تحریم ها را برگردانند.
نکته دیگری که در این فرآیند قابل تأمل است مجازات نقض فاحش برجام است. بر اساس برجام در صورت نقض فاحش برجام همه تحریم ها برمی گردد. حال اگر طرف غربی مثلا آمریکا نقض فاحش برجام داشته باشد به جای مجازات آمریکا، ایران مجازات می شود و تحریم ها برمی گردد و متأسفانه بنا بر این دلیل ایران هرگز نمی تواند نقض فاحش برجام توسط طرف مقابل را به صورت جدی پیگیری نماید. 
ماده 36. چنانچه ایران معتقد باشد که هر یک یا کلیه گروه 1+5 تعهدات خود را رعایت ننموده اند، ایران می‌تواند موضوع را به منظور حل و فصل به کمیسیون مشترک ارجاع نماید؛ به همین ترتیب، چنانچه هر یک از اعضای گروه 1+5 معتقد باشد که ایران تعهدات خود را رعایت نکرده است، هر یک از دولت های گروه 1+5 می‌تواند اقدام مشابه به عمل آورد. کمیسیون مشترک 15 روز زمان خواهد داشت تا موضوع را فیصله دهد، مگر اینکه این زمان با اجماع تمدید شود. متعاقب بررسی کمیسیون مشترک، چنانچه هر عضو معتقد باشد که موضوع پایبندی فیصله نیافته است، می‌تواند موضوع را به وزیران امور خارجه ارجاع دهد. وزیران 15 روز خواهند داشت تا موضوع را فیصله دهند، مگر اینکه این زمان با اجماع تمدید شود. پس از بررسی کمیسیون مشترک – همزمان با (یا به جای) بررسی در سطح وزیران – خواه عضو شاکی یا عضوی که اجرای تکالیف اش موضوع بوده است می‌تواند درخواست نماید که موضوع توسط یک هیات مشورتی که متشکل از سه عضو خواهد بود (یکی از سوی هر یک از طرف‌های درگیر در اختلاف و طرف سوم مستقل) بررسی شود. هیات مشورتی می‌بایست نظریه غیرالزام آوری را در خصوص موضوع پایبندی ظرف 15 روز ارائه نماید. چنانچه، متعاقب این فرایند 30 روزه موضوع فیصله نیابد، کمیسیون مشترک در کمتر از 5 روز نظریه هیات مشورتی را با هدف فیصله موضوع بررسی خواهد کرد. چنانچه موضوع کماکان به نحو مورد رضایت طرف شاکی فیصله نیافته باشد، و چنانچه طرف شاکی معتقد باشد که موضوع، مصداق «عدم پایبندی اساسی» می‌باشد، آنگاه آن طرف می‌تواند موضوع فیصله نیافته را به عنوان مبنای توقف کلی و یا جزئی اجرای تعهدات اش وفق برجام قلمداد کرده و یا به شورای امنیت سازمان ملل متحد ابلاغ نماید که معتقد است موضوع مصداق «عدم پایبندی اساسی» بشمار می‌آید.
ماده 37. متعاقب دریافت ابلاغ طرف شاکی، به نحو مشروح در فوق، به همراه توضیحی از تلاش‌های توام با حسن نیت آن طرف برای طی فرایند حل و فصل اختلاف پیش بینی شده در برجام، شورای امنیت سازمان ملل متحد می‌بایست منطبق با رویه‌های خود در خصوص قطعنامه‌ای برای تداوم لغو تحریم‌ها رای گیری نماید. چنانچه قطعنامه فوق الذکر ظرف 30 روز از تاریخ ابلاغ به تصویب نرسد، سپس مفاد قطعنامه‌های سابق شورای امنیت سازمان ملل متحد مجددا اعمال خواهند شد، مگر اینکه شورای امنیت سازمان ملل متحد به نحو دیگری تصمیم گیری نماید. در چنین صورتی، این مفاد در خصوص قراردادهایی که بین هر طرف و ایران یا افراد و نهادهای ایرانی قبل از تاریخ اعمال آنها امضا شده باشد، دارای اثر عطف به ما سبق ندارد مشروط به این که فعالیت‌های صورت گرفته وفق اجرای این قراردادها منطبق با این برجام و قطعنامه‌های قبلی و فعلی شورای امنیت باشد. شورای امنیت سازمان ملل متحد، با ابراز نیت خود برای تصمیم گیری مبتنی بر ممانعت از اجرای دوباره و خودکار تدابیر در صورتی که ظرف این مدت موضوعی که موجب ابلاغ فوق شده است حل و فصل شده باشد، دیدگاه‌های طرف‌های اختلاف و هرگونه نظریه صادره توسط هیات مشورتی را ملحوظ خواهد داشت. ایران بیان داشته است که چنانچه تحریم‌ها جزئا یا کلا مجددا اعمال شوند، ایران این امر را به منزله زمینه‌ای برای توقف کلی یا جزئی تعهدات خود وفق این برجام قلمداد خواهد نمود».

*پژوهشگر و دانش آموخته دکتری حقوق بین الملل 

دیدگاه‌ها

مهدی..

سلام و بسیا  درود.. جناب دکتر زارعی بوشهری هستند!؟ واقعا با این تحلیل و تبیین بسیار دقیق حقوقی، ستودنی هستند... چرا بیشتر از این بزرگان در استان نامی برده نمی شوند. چرا بجای مراکز علمی منفعل، از چنین اساتیدی استفاده نمیشه تا دانشجویان فعالی تحویل جامعه گرد.. چرا و چرا.... 

صفحه‌ها

دیدگاه خود را بنویسید